Polska publicystyka renesansowa - klp.pl
Streszczenia i opracowania lektur szkolnych klp klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
Zanim przejdziemy do omawiania twórczości najwybitniejszego przedstawiciela polskiej publicystki renesansowej, warto przyjrzeć się samej publicystyce. Jak pisze Jerzy Ziomek, jeden z najbardziej znanych badaczy literatury:
„Jeśli publicystyką nazwiemy wszelką działalność piśmienniczą rozważającą aktualne problemy społeczne, polityczne, obyczajowe, religijne, to znaczna część literatury renesansowej w Polsce jest publicystyką lub co najmniej pełni funkcje publicystyczne. Głosem w sprawach publicznych jest zarówno »Krótka rozprawa« Mikołaja Reja, jak »Satyr« Kochanowskiego, zarówno »Odprawa posłów greckich”, jak »Kazania sejmowe« Skargi”
(J. Ziomek, „Renesans”, Warszawa 2005, s. 166). Widzimy zatem, że pojęcie publicystyki jest bardzo szerokie. Publicystycznymi możemy nazwać więc wszystkie utwory, w których autor zawarł swój głos w sprawach szczególnie pasjonujących opinię publiczną w danym momencie.

Rozwojowi publicystyki w Polsce sprzyjały szczególne warunki panujące w państwie w XVI wieku. Chodzi tu przede wszystkim o postępujący proces parlamentaryzmu, który pozwalał szerokim gronom komentatorów na zabieranie głosu w sprawach najważniejszych dla królestwa.

Renesansowa publicystyka była bardzo zróżnicowana gatunkowo. Wśród najczęściej spotykanych form można wymienić dramat, biografię pochwalną, kazanie, pieśń, sielankę, fraszkę. Jednak gatunkiem najbardziej publicystycznym w formie i treści była mowa, znana już w czasach antycznych. Za wzorce wygłaszania mów służyły dzieła największych starożytnych mistrzów, czyli „Retoryka” Arystotelesa, „De oratore” Cycerona czy „Institutio oratoria” Kwintyliana. Podręczniki te znane były w średniowieczu, jednak dopiero w epoce renesansu zostały odczytane na nowo. Mowy najwybitniejszych retorów służyły za wzorce do naśladowania przez publicystów XVI wieku. W ten sposób wykształcił się typ idealnego mówcy humanistycznego.

Pierwszym polskim renesansowym retorem z prawdziwego zdarzenia był Jan z Ludziska, który był oficjalnym mówcą krakowskiej Akademii. Jego mowa z 1440 r. „De oraioriae facultatis laudibus oratio” („Mowa o pochwale sztuki mówniczej”) w rękopisie przetrwała do dziś. Była ona swoistą kompilacją mów łacińskich, co wbrew pozorom jak najlepiej świadczy o Janie z Ludziska. Podczas pobytu we Włoszech, retor spisał około pięćdziesiąt mów okolicznościowych, które później służyły mu przy sporządzaniu i wygłaszaniu przemówień w kraju. Zgodnie z humanistycznym obyczajem, dobry wzorzec był znacznie ważniejszy od oryginalności, kreatywności czy nieznanych wówczas praw autorskich. W myśl tej zasady powstawały liczne podręczniki, w których zamieszczano wzorce listów okolicznościowych.

Ziomek uważa, że Oratorstwo, podobnie jak teatr, jest zjawiskiem pogranicznym, to znaczy, że należy zarówno do sztuki pisarskiej, jak i do sztuki wykonawczej – tu: sztuki wygłaszania i gestu” (J. Ziomek, „Renesans”, s. 167). Z tego można wywnioskować, że mowę mógł kto inny napisać, a kto inny wygłosić. Poza tym, jeśli mówca był sprawny w swoim fachu, to mowa nie musiała być nawet zapisana na papierze.

Na dynamiczny rozwój publicystyki miały wpływ wydarzenia polityczne, które niejako zmuszały do zabrania głosu pojedynczych ludzi. Można tu wspomnieć o zażartej walce szlachty z magnaterią o dominację, podejmowaniu kolejnych prób reformy państwa, sporach na tle religijnym, okresach bezkrólewia, czasach elekcji i wielu innych wydarzeniach. Większe i mniejsze mowy okolicznościowe wygłaszane były na dworze królewskim, w sejmiku szlacheckim, w kościołach i zborach czy szkołach.

Mowa, czyli najbardziej klasyczny gatunek publicystyczny, nie musi być rzeczywiście wygłoszona. Czasami przyjmowała ona postać traktatu lub dialogu prozatorskiego, w którym orator rozmawia z wymyśloną przez siebie postacią. Z punktu widzenia gatunku literackiego, najważniejszy w mowie jest przedmiot retoryczny, czyli osoba pouczająca, udzielająca rad. Z czasem renesansowi retorzy wypracowali własny styl i warsztat, odchodząc od humanistycznej koncepcji wzorca antycznego. Właśnie kreacja przedmiotu retorycznego stanowiła czynnik różnicujący poszczególnych twórców, świadczący o ich indywidualizmie. Niekiedy postacią centralną mowy był sam autor, czasem postać ciesząca się ogólnym zaufaniem i społecznym autorytetem, rzadziej był to bohater fikcyjny.


Polecasz ten artykuł?TAK NIEUdostępnij


  Dowiedz się więcej
1  Żywot Ezopa Fryga - streszczenie
2  Wielkie odkrycia geograficzne
3  Szymon Szymonowic - życie i twórczość



Komentarze: Polska publicystyka renesansowa

Dodaj komentarz (komentarz może pojawić się w serwisie z opóźnieniem)
Imię:
Komentarz:
 





Streszczenia książek
Tagi: